Behmen Qubadî: Ez bi sînemaya xwe şer dikim

KurdishCinema.com / 18 Avrél 2007

Hevpeyvîn:
Cemil Oğuz - Davut Özalp*

    Yekem car 2001’ê de fîlmê Behmen
    Qubadî hat Tirkiyeyê û ji wê rojê heta
    niha her ku çû li vir zêdetir jê hate
    hezkirin. Û herî dawî vê mehê
    beşdarî Festîvala Fîlman a
    Navneteweyî ya Stenbolê bû û xelata
    “Juriya Gel a Radîkalê” girt. Piştî xelat
    girtinê me li ser xelatê, li ser
    qedexeya li ser fîlmê wî, rewşa wî ya
    li Îranê û bêşik nexweşiya wî pêre
    hevpeyîneke kir...

Tu dikarî ji me re qala projeya “Nîvê Heyvê” bikî? Ji ku derket û te kengê te dest
pê kir?

Di sala 2006’an de li Festîvala Toronto, hevalekî ji Simon Fild gazî min kir, got,
“Were li ser Mozart projeyek heye, pênc derhêner hene dê çê bikin, 5 derhêner
hatin hilbijartin yek jê jî tu yî.” Min qebûl kir. Proje ji bo Wezareta Çandê ya
Avusturya bû. Ez vegeriyam Tehran, lê ez zêde li ser nesekinîm. Ez li ser projeyên
xwe yên din dixebitîm, piştî demek dîsa li min geriya, got, “Çi bû, te çi kir?, dem
hindik e, dest pê bike.” Min û kek Ebbas Xezalî ji Başûr dest bi produksiyon kir.
Du hefteyan de êvaran min senaryo dinivîsand, bi roj min cih û lîstikvan didîtin.
Hemû bi giştî sê mêh, sê meh û nivê me girt. Ji aliyekî ve me dikişand, ji aliyê din
ve karên din dikir. Û fîlm temam bû.

Dîmenên xweş di fîlm de hebûn. Fîlm li kîjan bajaran hat kişandin?

Li Sine, Dîwandere, Kamyaran û der û dorê wan deran hat kişandin.

Çima Mozartakî Kurd? Te xwest çi bibêji?

Min xwest Mozartekî kurd çêbikim, bi muzîka kurd. 250 sal berê Mozart çawa kar
kiribû, lê 250 sal paşê Mozartekî kurd Mamo çawa nedikarî karê muzîkê bike.
Mozart 250 sal paşê li Îranê bijiya dê çawa ba… Û Mozartekî kurd wekî Mamo ger
li Oslo bijiya dê du qat bi ser Mozartra ba, li ciheke wekî Îranê tenê ji bo
konsereke biçûk çiqas zehmet, eziyet û azar dibîne. Min xwest van tiştan, tiştên ji
dilê min tên pêşkêş bikim.

Fîlmê te li qada navneteweyî xelatan digire, lê li Îranê qedexe dibe. Çima?

Nizanim, gere vê pirsê em ji Wezîrê Kulturê yê Îranê bikin. Ew fîlmên min xelet
dibînin. Fîlmê min normal e. Ew dibêjin, “Fîlmên te dixwazin Kurdistan ji Îranê
cihê bibe.” Ez dibêjim ev ne rast e. Ez dixwazim heq û hiqûqê kurdan wekî yê
farisan be li Îranê. Heq û hiqûqê kurdan wekî yê tirkan be li Tirkiyeyê. Li vir tirk di
rêza yekem de ne, li Îranê faris di rêza yekem de ne, lê kurd çend rêz li jêr, du sê
roj li dû wan in. Ez bi sînemaya xwe şer dikim ku wê heq û hiqûqê kurdan bi dest
bixim.

Digel ku te bi zehmetî fîlm kişand, fîlmê te zor baş e. Tu vê serketina xwe ji ku
tînî? Ev enerjî ji ku tê?


Nizanim. Ev enerjiya ku bi min re
carinan baş e, carinan ne baş e. Ez
pir asabî me. Ez fîlman bi vî awayî
çêdikim. Ez jiyana li Kurdistanê
dibînim, carinan rewşa min pir xirab
dibe. Ez zehmetî dikişînim, lê
komeke min hebe li Kurdistan
bawer bikin ez ê salê çar fîlman
çêbikim. Li Kurdistan senaryonûsên
profesyonel nîn in. Productor nîn in,
hebe dê Behmen Qubadî li ser mafê
mirovan, li ser mafê jinan, li ser
gelek tiştan fîlman çêbike. Niha
encax ez du salan fîlmekî çêdikim.
Kurdekî napirse, ‘Tu derhênerê kurd
î, tu çi dixwazî?’ Ew hevalê min
Ebbasê Xezalî ji Hewlêrê ye, ew
dipirse... , alîkariya min dike, li min
digere, halê min dipirse. Meha çûyî
ez çûm nexweşxaneyê, wî dîsa min
pirsî. Mesela çend derhêner hene
napirsin ka tu çi dikî. Lê tu
organîsazyonek me (kurdan) tune
ku ji min bipirse, ka tu diçî çi nakî.
Niha min hin fîlm çêkirin, ez niha
dixwazim fîlmekî mezintir li ser
dîroka kurdan çêbikim, li ser jiyana kurd. Lazime sînemayeke baş çêbibe. Ji bo vê
yekê jî organîzasyoneke mezin lazim e bo ku alîkariya derhêneran, sînemavanan
bike.

Ma li Başûr jî organîsazyonên ku bibin alîkar nîn in?

Hene lê ne wisa organîsazyonên mezin in. Ji bo xebateke baş organîsazyoneke
pir mezin û profesyonel lazim e.

Min hemû fîlmên te yên metraj dirêj temaşe kirin. Di vî fîlmî de ji yên din cihêtir
sembolê helbestî hene. Hinek tiştên îlahî hene. Gelo ev lêgerîneke nû ye?

Ev beşeke ji çanda kurdan e. Cihê ku Mamo diçe malek, ew ji çanda kurdan e.
Rast e, di fîlm de sembolên şaîrane hene. Xwişkek min helbestan dinivîse, ez jî
dinivîsem. Tesîra van di fîlm de çêdibe. Ez li sembolan, li maneyan digerim. Hem
ferhenga kurd têde heye, hem sembola şiîr, ev dikeve nava fîlmên min, ji bo min
dibe alîkar jî.

Li Kurdistanê pir sihêr, cedû hene, realîzma sehrê heye. Li ser vê çîrokeke me
heye. Dîroka me pir bi sihr e. Sînemayeke min dê li ser vê jî hebe.

Di fîlmên te de her Kurdistan heye. Dema têne nîşandayîn hinek jê aciz dibin,
hinek jî jê hez dikin. Ji bo te Kurdistan çi ye?

Ez du salan carekî fîlmekî çêdikim, senaryoyên min li ser Kurdistanê ne. Ez li vir
dikişînim, dixwazim li ser welatê kurdan çêbikim. Ez sînemaya kurdan, li
Kurdistanê çêdikim. Helbet wê Kurdistan hebe. Ger senaryoyî min li ser Tirkiye,
Iraqê, li ser Ermenistanê hebe ez dixwazim li wan deran bikişînim. Lê senaryoyê
min li ser vir e, dixwazim li vir bikişînim, kurd werin alîkarî bikin, asîstanî bikin, fêr
bibin. Projeya min a pêş dê li Tehran bê kişandin.

Te di axaftineke xwe de got ez dixwazim ji Îranê derkevim...

Rewşa vir (Îran) pir zor e, hikûmeta nû, ya Ehmedînejad fîlmê min qedexe kir.
Xeber dan ku ez nikarim fîlmekî nû bikişînim. Heta niha hikûmeta Îranê qet
negotiye derhêner bila fîlm çênekin, fîlm qedexe nekirine, lê vê hikûmetê qedexe
kir. Ez nizanim çi bikim, lê herhal baştir e ku ez ji Îranê derkevim. Dixwazim biçim
cihên cihê bibînim, bigerim, dixwazim îngilîziya xwe pêş bixim. Ez fikirîm çûyîna
Kanada baştir e. 6-8 meh paşê.

Lê projeyeke te ya li Îranê, li Tehranê kişandina fîlmekî hebû. Tu ji Îranê derkevî,
dê ev çawa bibe?

Rast e, ezê du mehên din bikişînim. Li wir ji bo min fîlm kişandin qedexe ye, lê
ezê bi dizî bikişînim.

    Ez vê binivîsim?

    Erê, erê. Ger destûr nedin jî ez ê
    bikişînim. Ger werin kameraya min
    bişikînin jî, çavê kameraya min kor
    bikin jî ez ê bikişînim. Fîlm bê “e”, bê
    “ş”, bê “q” dê li ser eşqê be..

    Çawa dibe, eşqeq bêyî van tîpan?

    Na, ez naxwazim qala senaryoyê
    bikim, lê bê van tîpan ezê bikişînim.
    Eşqeq “e” nîn e, “ş” nîn e, “q” nîn e,
    yanê hîç nîn e.

    Ez dixwazim li ser fîlmên Îranê jî
    tiştekî bipirsim. Di van salên dawî de
    fîlmên mezin ji îranê dernakevin.
    Çima gelo?

    Pirsgirêk heye. Yek meseleya sansur
    e, ji ber sansur hemû fîlm xwe
    dubare dikin. Lê dinya dixwazi tiştekî
    nû bibîne. Sînemaya Îranê divê tiştekî
    nû çêbike. Ya diduyan, li Îranê rewş
zehmetir bûye. Ev rejîm ev du sal in pir pirsgirêkan derdixe ji bo huner, ji bo
sînema. Pir kontrol heye li ser huner.

Te li Stenbol xelat stand. Em kêfxweş bûn, tu dikarî çi bibêjî li ser vê?

Festîvala Stenbolê festîvalekî baş e, lê xelat ji bo min pir normal e. Heta niha min
130- 140 xelat standine. Ev xelat baş e ji bo danasîna fîlmê min, lê ne xelatekî pir
muhîm e, înşela ezê xelatekî baştir li Festîvala Stenbol bitsînim ku alîkarî fîlm bike.

Di festîvalê de bilêtên fîlmên te bi heftan berê xelas bûn. Gelo dê “Nîvê Heyvê” li
Tirkiyeyê bikeve vîzyonê?

Belê, nika produksiyoneke em bi hev re xeber didin, du-sê mehên din dê bikeve
vîzyonê.

Te par gotibû, sînemaya kurd sekiniye. Niha tu çawa lê dinêrî, bi ku ve diçe?

Sînemaya kurd heye nîn e ne diyar e. Organîzeyeke nîn e alîkariya sînema bike.
Lazime producsiyonên mezin hebin, nîn in. Orgazîneyên ku divê alîkariya
sînemayê bikin, biçin bi hikûmetan re xeber bidin, fînansê bibînin gere çêbin.
Gerek yên bi ayaweke profesyonel senaryo dinivîsin hebin. Sîstemekî mezin
lazim e ji bo sînema. Organîzeyeke mezin lazim e.

Meha çûyî te rakirin nexweşxaneyê, em tirsiyan. Niha rewşa te ya tenduristiyê
çawa ye?

Baştir e. Meha çûyî li Avusturalya work-shopekî min hebû li festîvalê. Li wir ez ji
nişk ve ketim, 5 roj ez li nexweşxaneyê bûm, li min nêrîn, chak-up kirin, tiştek nîn
bû, ez vegeriyam Îran, li wir dîsa nexweş ketim. Du roj li wir jî li nexweşxane mam.
Ez dixwazim li vir Tirkiyeyê jî biçim careke din chak-upeke baş bikim. Mejiyê min
de pirsgirêk heye herhal.

Kekê pirsa dawî: Ji bo senaryo filan, tu pirtûkên kurdî dixwînî?

Belê, dixwînim. 5-6 pirtûk hene, çîrokên min jî hene, pir nêzî wan in. Ez dixwazim
wan çêbikim. Rojek ez kitêbekî pir pir baş bibînin, tesîrê li min bike, sedî sedê ez
ê wê çêbikim.

* çavkani: diyarname